Bartne - stolica kamieniarki łemkowskiej

              Stolica kamieniarki Łemkowskiej – tak niegdyś określano miejscowość Bartne. A to za sprawą, iż wyrabiano tam m.in. koła młyńskie i żarna. O mieszkańcach Bartnego (wsi łemkowskiej) mówiono iż: ” każdy tutejszy Łemko jest kamieniarzem”. Rzemieślnicy z Bartnego zasłynęli jednak z wyrobu niepowtarzalnych krzyży nagrobnych. Mimo iż wykonywane w sposób prymitywny, cieszyły się dużą popularnością w wielu miejscowościach zamieszkiwanych przez Łemków. Do dzisiaj na miejscowym cmentarzu można spotkać dzieła kamieniarzy z Bartnego. Zgodnie z miejscowymi przekazami założycielami wsi mieli być kamieniarze z pobliskiej Jasionki.
Samą nazwę Bartnego tłumaczy się dwojako. Pierwsza wersja mówi iż nazwa miejscowości wzięła się od porastającego okolicę boru (pierwsi mieszkańcy nosili nazwisko Boryszowycze). Druga wersja utrzymuje iż źródłosłowem powstania nazwy Bartne jest „barć”.

                Niegdyś Bartne było wsią królewską należącą do starostwa w Bieczu. Oficjalną lokację na prawie wołoskim wieś otrzymała w 1650 roku, a dokument podpisał sam król Jan Kazimierz. Po 1772 roku Bartne należało wpierw do skarbu austriackiego, następnie starosty bieckiego, rodziny Lewickich, Walewskich. Pod koniec XIX wieku, gdy Bartne było własnością rodziny Walewskich, założono tam meteorologiczną stację obserwacyjną którą powadził miejscowy nauczyciel. Wraz z rozpoczęciem I wojny światowej władze austriackie aresztowały tamtejszego parocha, nauczyciela i kilku gospodarzy pod zarzutem sympatii prorosyjskich. Wszystkich umieszczono w obozie w Thalerhofie (obóz w południowo – wschodniej Austrii dla Ukraińców i Rusinów z Galicji i Bukowiny, oskarżonych o moskalofilstwo). Na przełomie 1914 i 1915 roku wieś zajęli Rosjanie. W 1915 roku przez Bartne przeszedł front, a na miejsce wycofujących się Rosjan weszły oddziały austro-węgierskie. Wtedy też w obawie przed represjami Bartne opuściło wielu mieszkańców. 1928 roku znaczna część mieszkańców przeszła na prawosławie (na 170 gospodarstw / 30 pozostało przy dawnym wyznaniu).

            W 1945 roku połowa mieszkańców ulegając niemieckiej agitacji wyjechała na wschód. A dwa lata później nastąpiła fala wyjazdów związana z akcją „Wisła”. Z czasem miejsce łemków zajęli polscy osadnicy, jednak nie zdołali zasiedlić całej wsi, w związku z tym część domostw popadała w ruinę. Do naszych czasów najlepiej zachowały się chyże z górnej części Bartnego. Po 1956 roku część mieszkańców powróciła do rodzinnej wsi. Dzisiaj większość stanowią tu Łemkowie. To tutaj kilkakrotnie odbywała się łemkowska Watra.

           Obecnie we wsi nieopodal drogi znajduje się trójdzielna, orientowana cerkiew greckokatolicka pw. Św. Kosmy i Damiana z 1842 roku, której ściany i dach pokryte są gontem a wieża konstrukcji słupowo ramowej zakończona jest izbicą. Wewnątrz zachował się barokowy ikonostas z XVIII wieku. W latach dwudziestych XX wieku kiedy miejscowi łemkowie dokonali konwersji na prawosławie cerkiew straciła na znaczeniu. Odnowiono ją w 1968-70. Obecnie jest to obiekt muzealny jako filia Muzeum Budownictwa Ludowego w Szymbarku/Oddział Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. Nieopodal cerkwi –muzeum, stoi cerkiew prawosławna z 1930 roku, która posiada wewnątrz ikony z XVIII - XX wieku oraz XX wieczny ikonostas. Świątynia z zewnątrz pod względem architektonicznym jest bezstylowa. Jest jednak cenna ze względu na to iż jest to jedna z dwóch (druga znajduje się w Bodakach) cerkwi jakie ocalały z grupy cerkwi budowanych po schizmie tylawskiej. Nieopodal wejścia znajduje się kamienny krzyż upamiętniający wydarzenie z 17 marca 1928 roku, oraz cmentarz na którym ciekawostką jest krzyż wykonany z nieobrobionych kamieni młyńskich. 300 metrów od zabytkowej cerkwi leży cmentarz wojenny nr 68 projektu Hansa Mayra, na którym spoczywają żołnierze rosyjscy, austro-węgierscy, oraz pochowani w czasie II wojny światowej żołnierze niemieccy. Przy drodze wiodącej do Bodaków zobaczymy krzyż thalerhofilski ufundowany w 1933 roku przez byłych więźniów obozu, czczący pamięć tych którym nie udało się powrócić.

Pieszo do  Bartnego proponujemy dojść z Folusza szlakiem zółtym lub zielonym prowadzącym przez Magurę Wątkowską, gdzie znajduje sie krzyż upamiętniający odprawienie mszy św. przez Karola Wojtyłę podczas jednej z wypraw w Bieszczady.