Muzeum Historyczne - Pałac w Dukli

     Historyczne początki Dukli sięgają II połowy XIV wieku, a według niektórych przekazów może nawet XIII w. W czasach nowożytnych była ważnym miastem na tzw. „trakcie węgierskim” - winnym szlaku handlowym. W XVI wieku Dukla miała komorę celną, posiadała liczne królewskie przywileje na jarmarki, targi, składy towarów. W wieku XVII i XVIII utrzymywali w Dukli swoją rezydencję Mniszchowie - jeden z najznaczniejszych rodów magnackich ówczesnej Rzeczypospolitej, co sprawiło, że rozkwitło tu życie kulturalne i polityczne.
    W dawnej siedzibie Mniszchów znajduje się Muzeum Historyczne. Ten najokazalszy w architekturze Dukli obiekt łączy w sobie bogatą historię i symbolizuje świetność miasta. W ciągu wieków budowla ta przechodziła trzy fazy gruntownej przebudowy, zmieniając kształt, styl i wielkość. W swych początkach była zamkiem renesansowym, wzniesionym około połowy XVI wieku, prawdopodobnie przez Jana Jordana, herbu Trąby. Zamek ten w następnym stuleciu popadł w ruinę. Za sprawą Franciszka Bernarda Mniszcha, starosty sanockiego, kasztelana sądeckiego (brata carycy Maryny) w latach 1636 - 1638 został odbudowany w obrębie nowożytnej fortyfikacji bastionowej, założonej na planie czworoboku, w typie „palazzo in fortezza”. Pracami wykończeniowymi zajął się, między 1696 a 1709 r., jego wnuk Józef Wandalin Mniszech, ważna osobistość w XVIII-wiecznej Polsce.
     Kolejny okres rozbudowy i przebudowy obiektu przypada na lata 1764-1765 i wiąże się z ostatnim sukcesorem z linii dukielskiej Mniszchów - Jerzym Augustem Wandalinem, marszałkiem nadwornym koronnym, starostą generalnym wielkopolskim, późniejszym kasztelanem krakowskim i jego żoną Marią Amalią (Amelią) z Brühlów (córką Henryka Brühla, ministra skarbu na dworze Augusta III). Mniszchowie poróżnieni z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim przenieśli się wówczas z licznym i świetnym dworem z Warszawy do Dukli. Wzorując się na modzie francuskiej podjęli prace budowlane, przekształcające warownię w założenie pałacowo-parkowe. Rozbudowano wtedy pałac, po bokach pałacu stanęły - częściowo na dawnych bastionach - dwie trapezoidalne oficyny. Od strony wschodniej urządzono ogród, wzorowany na symetrycznych zarysach ogrodów francuskich o układzie tarasowym z parterami wodnymi i kwiatowymi, rzeźbami figuralnymi, mostkami na groblach i teatrem. Park ten był jednym z piękniejszych w Polsce. W ten sposób powstała późnobarokowa rezydencja magnacka w stylu francuskim, w typie „entre cour et jardin”, prawdopodobnie według projektu architekta drezdeńskiego Jana Fryderyka Knöbla, pod kierunkiem Leonarda Andrysa nadwornego budowniczego Mniszchów.
     W latach 1764 - 1778 pałac należał do ważnych ośrodków życia kulturalnego, towarzyskiego i politycznego w ówczesnej Polsce. Duszą środowiska była utalentowana muzycznie i artystycznie, spokrewniona z arystokracją austriacką Amalia Mniszchowa. Przez salony dukielskiego pałacu przewinęło się wiele historycznych postaci. Działał tu teatr i kapela dworska. Mniszchowie utrzymywali własną dragonię i straż szwajcarską. Wnętrza pałacu wypełniały wysokiej klasy meble, kolekcja malarstwa europejskiego, niezwykłe pamiątki historyczne oraz bogate zbiory biblioteczne. Pod względem świetności pałac w Dukli nie ustępował innym dworom ówczesnej Europy. W 1779 roku Maria Józefa Szczęsna Potocka, córka Jerzego i Amalii, sprzedała rodową rezydencję wojewodzie wołyńskiemu Józefowi Kantemu Ossolińskiemu.
     Kolejni właściciele Stadniccy, Męcińscy i Tarnowscy podtrzymywali tradycje kulturalne i zjawiska artystyczne zapoczątkowane przez Mniszchów. Pomimo, że w wyniku II wojny światowej obiekt uległ zniszczeniu, a wyposażenie rozproszeniu, to kompleks zachowuje swe walory historyczno-artystyczne i należy do cennych zabytków polskiej kultury narodowej.

     Muzeum w Dukli dała początek wystawa ukazująca Operację Karpacko-Dukielską 1944 roku - jako największą bitwę górską w czasie II wojny światowej. Wystawę zorganizowano w 1964 roku w ramach obchodów 20. rocznicy bitwy dukielskiej, w pomieszczeniach jednej z oficyn pałacu Mniszchów. Od 1968 roku funkcjonowało jako Oddział Wojskowy Muzeum w Krośnie, autonomię uzyskało w 1972 roku pod nazwą Muzeum Braterstwa Broni. W 1991 roku zostało przekształcone na Muzeum Historyczne - Pałac w Dukli. Od 1 stycznia 1999 roku jest jednostką Powiatu Krośnieńskiego. Muzeum gromadzi zbiory z historii Dukli, dukielskiego zespołu pałacowo - parkowego, historii militarnej regionu oraz eksponaty artystyczne - malarstwo, grafikę i inne.

WYSTAWY
Z dziejów Dukli i dukielskiego zespołu pałacowo - parkowego - I piętro
Bogactwu wątków, jakie składają się na życie miasta i pałacu, odpowiada różnorodność obiektów prezentowanych na wystawie. Do najwcześniejszych dziejów Dukli nawiązuje cenny ornat z herbem Trąby z ok. 1540 r. (pochodzi z kościoła p. w. Marii Magdaleny w Dukli), zapewne ufundowany przez Jordanów, ówczesnych właścicieli miasteczka, którzy pieczętowali się takim herbem. Sporo wyeksponowanych pamiątek dotyczy postaci św. Jana z Dukli. Ścisły związek z dukielskim winnym szlakiem handlowym ma „Kopia atestacyay do win...” datowana w 1757 r. w Dukli. Fotografie, pocztówki i inne eksponaty ukazują architekturę miasta, przybliżają jego mieszkańców i klimat codziennego życia. Duża część ekspozycji nawiązuje do tradycji życia kulturalnego i artystycznego w dukielskim pałacu.

Z walk w Karpatach w okresie I i II wojny światowej - II piętro
Ziemia dukielska przez swoje newralgiczne położenie w pobliżu najniższej, największej i najdogodniejszej dla komunikacji przełęczy karpackiej łączącej ziemie polskie z węgierskimi (obecnie słowackimi), od najdawniejszych czasów była obszarem ruchu wojsk oraz polem rozmaitych działań wojennych, zwłaszcza I i II wojny światowej – stąd na wystawie prezentowana jest kolekcja militariów związana jest z tematyką walk w okresie ostatnich wojen w Karpatach zwłaszcza w rejonie Przełęczy Dukielskiej oraz polskich zbrojnych działań niepodległościowych w XX w. na terenie naszego regionu. Poważną grupę tworzą obiekty pochodzące z pola bitwy zachowane w formie destruktów lub niekompletów oraz przekazy z jednostek wojskowych. Ponad 70 % muzealiów pochodzi z produkcji oryginalnej lub licencyjnej sowieckiej, reszta to produkcja niemiecka, austriacka, francuska i polska. Liczebnie przeważają zabytki z okresu II wojny światowej. Wśród eksponatów zwracają uwagę ciężkie karabiny maszynowe: austro - węgierski Schwarzlose kal. 8 mm (z bardzo rzadką w polskich muzeach pancerną płytą okopową) i rosyjski Maxim wz. 1910 kal. 7,62 mm. Oprócz tego modele broni palnej i białej, głównie produkcji austro - węgierskiej, używanej także przez Legiony Polskie: karabin Manlicher wzór 1895 kal. 8 mm; pistolet Steyr model 1912 kal. 9 mm; rewolwery Rasst Gasser i Gasser; szable: austriacka model 1827, austriacka oficerska model 1861, francuska model 1822, pruska model 1852/79; siodło i lanca kawaleryjska używane w Legionach Polskich. Do cennych zbiorów należy archiwum placówki ZWZ Jedlicze (kryptonim „Jaśmin”). Wystawy militarne podzielone są na kilka bloków tematycznych: Na kierunku dukielskim... Działania operacji karpackiej i gorlickiej XII 1914 - V 1915, Wrzesień 1939 roku na Przełęczy Dukielskiej i w Dukli, Monte Cassino 1944. 2 Korpus Polski gen. W. Andersa, Operacja Karpacko - Dukielska 8 IX - 30 XI 1944, Uzbrojenie wojsk walczących w Karpatach, Inspektorat ZWZ - AK „Joachim” Jasło - Krosno - Brzozów - Sanok 1939 – 1944 oraz skansen broni ciężkiej na dziedzińcu Muzeum.

Muzeum w ciągu roku organizuje w mansardzie (III piętro) pałacu wystawy czasowe o różnorodnej tematyce, zwykle uwzględniającej region Polski południowo-wschodniej.